Tác giả: P.Q. Phan 

Tết là mùa lễ mà tôi thích nhất trong năm. Tôi được nghỉ học cả tháng, được đi chơi với bạn suốt ngày, được chơi với gia đình và bà con họ hàng triền miên. Trên hết cả, Tết là lúc mà tôi trở nên quan trọng hơn những người lớn trong gia đình, bởi vì tôi có tài gói bánh. 15 ngày trước Tết tôi được gọi vào nhóm gói bánh. Tôi có thể ngồi đó mà sai người khác hoặc nhờ họ giúp chuyện này chuyện kia cho tôi. Đây là điều tôi khoái chí.

Trong lúc mọi người xung quanh tôi, kể cả bạn bè trong lớp, bận rộn viết sớ táo quân, tôi hăng hái đi khắp nơi, xem những đổi thay của thành phố Đà Nẵng, xem người ta sơn nhà, sửa sang cửa sổ, bởi vì vừa mới qua mùa bão. Và đi tìm hiểu xem gánh hát nào sắp tới đây. Những người lo viết sớ táo quân thì bận rộn thu nhặt những chuyện của quá khứ, ngược lại, tôi trông chờ những chuyện sắp xảy ra trong tương lai. Có thể nói, Tết là dịp cho thấy người ta có cái nhìn khác nhau về cuộc sống. Người thì hạnh phúc vì một năm cũ tốt đẹp. Người thì cảm hứng vì một năm mới sắp đến.

Khắp mọi nơi, người ta nhộn nhịp mua sắm đồ mới. Con nít có áo quần mới và người lớn thì mua đồ tốt hơn, không hẳn vì họ cần nhưng để chuẩn bị đón năm mới. Tất nhiên những hoạt động này thì người ta không kể ra trong sớ táo quân. Điều này có nghĩa là Tết là để chào đón tương lai chứ không phải là quá khứ.  Mọi người đều náo nức trông chờ Tết. 15 ngày trước Giao Thừa, người ta dành phần lớn thời gian chuẩn bị Tết. Đó là lúc mà chưa khi nào người ta háo hức đến như thế trong cả năm, và dường như họ quên hết tất cả những chuyện khác, ngay cả sự ám ảnh của chiến tranh. Không cần biết là người ta giàu hay nghèo, bận rộn hoặc lo sợ vì chiến tranh, mọi người làm hết sức để chuẩn bị đón giao thừa và năm mới.

Sau 15 ngày chuẩn bị, những ngày Tết được xem là điểm thấp trong năm, bởi vì ngay mùng 1, cho dù bạn dậy sớn lúc 6 giờ sáng đi nữa, thì bạn cũng biết rằng không còn gì để háo hức trông chờ nữa. Người ta chả buồn tính đến ngày mùng 2, ngày mùng 3 thì coi như là hết Tết.

Tóm lại, điều tôi muốn nói là trong cuộc sống của một đứa trẻ như tôi, Tết là thời điểm duy nhất trong năm tôi thật sự trông chờ tương lai. Đây là một điều đặc biệt bởi vì không có nền văn hóa nào khác có một dịp lễ như thế này. Hầu hết người ta nâng ly đếm ngược để chúc mừng và hân hoan vì một năm cũ tràn trề nhưng chưa chắc là có cảm hứng và suy ngẫm liệu năm sau sẽ đem đến điều gì. Có lẽ điều suy nghĩ của tôi về tương lai không phổ biến vì tôi thấy bạn bè của tôi dành nhiều thời gian lượm lặt ký ức cũ mà không bỏ nhiều thời gian trông chờ, tưởng tượng xem năm mới đem đến điều gì. Do đó, Tết đối với tôi thú vị vì đó là lúc người ta liệt kê thành tích năm cũ nhưng cũng là lúc người ta cảm hứng hướng về tương lai.     

Cũng vào dịp Tết, thôn quê Việt Nam có nhiều thứ hay hơn là ở thành phố lớn.  Quanh cảnh thành phố thì toàn là mứt, bánh chưng bánh tét do nhà máy sản xuất. Ở thành phố Tết là cơ hội làm ăn tốt nhất trong năm. Người ta mua, bán nhưng không nhất thiết là chia sẻ. Trong khi đó, ở nhà quê bánh mứt đều là do nhà làm, mỗi nhà mỗi khác. Thêm vào đó, người ta rất sẵn lòng mời bạn vào nhà ăn. Đối với một đứa trẻ như tôi, được mời ăn nhiều hơn người lớn. Ở quê, Tết đem lại cho làng quê một cái áo mới. Làng quê trở nên nhộn nhịp hơn vì lúc này người ta không phải làm việc nữa mà chỉ vui chơi. Ngoài thức ăn, còn có nhạc.

Giờ đây đã là một người sáng tác nhạc, chữ Tết đối với tôi đồng nghĩa với lễ hội âm nhạc. Những âm thanh đặc biệt nhất mà tôi nhớ có lẽ là âm thanh Tết ở Đà Nẵng và vùng thôn quê. Vào dịp Tết, đình làng Đà Nẵng tràn ngập tiếng kèn, trống, cồng, chiêng xập xình khắp nơi thật đinh tai. Còn các nhà đồng bóng thì ngụp lặn trong tiếng nhạc giừng giựt như ám ảnh làm nền cho cô/cậu đồng đang cố tìm cách liên lạc với thân nhân ở thế giới bên kia của thân chủ họ trước khi hết năm cũ. Các gánh hát tuồng nở rộ vào mùa Tết bởi vì đó là thời điểm duy nhất nhiều nghệ sĩ tài năng quanh năm bận rộn kiếm ăn trong mùa làm ruộng bây giờ có thể trình diễn cho vui đồng thời kiếm chút tiền. Trong mùa gặt thì họ chỉ có thể diễn trích đoạn các vở tuồng. Vào dip Tết, nhiều gia đình họp lại trình diễn chung và diễn các vở lớn hơn. Mà còn có thể diễn hàng ngày. Rồi thì mỗi tối, rạp hát trong làng như biến thành một viện bảo tàng ngoài trời với vô số các màn biểu diễn hát bội đủ các tuồng tích khác nhau. Tết là thời điểm mà người ta nghe thấy tiếng nhạc nhiều nhất và đi xem các buổi diễn đông nhất – bao gồm đủ các loại từ tôn giáo đến giải trí nhẹ đến kịch nghiêm chỉnh.

Ở thôn quê thì nhộn nhịp hơn nữa với những tiếng động vui tươi và tràn đầy sức sống của trò chơi bài chòi. Người ta hát bài chòi như thể thanh niên hát nhạc rap bây giờ vậy. Điều khác biệt là: bài chòi là một hoạt động tuyệt vời đánh dấu điểm sáng của văn hóa Việt Nam. Trò chơi này có phần giống lô-tô nhưng phức tạp và tinh vi hơn nhiều. Nó là một hình thức nghệ thuật phối hợp giữa thơ và nhạc. Người nào không có kiến thức sắc bén về trò chơi thường thua bởi vì họ không  đoán ra được con số nào được kêu cũng không giải đáp được câu đối. Những câu đối này đòi hỏi kiến thức về lịch sử và cả trí khôn dân gian. Nếu bạn không có cả hai điều này thì coi như là toi. Hồi tôi còn nhỏ, tôi không quan tâm đến chuyện này, tôi chỉ ham vui mà xem người ta la hét mà thưởng thức trò chơi. Tết vui nhất là đây.

Ngày nay, nếu bạn có dịp đi Hội An, bạn có thể xem bài chòi mỗi đêm. Tuy nhiên, bạn có thể tin rằng nó rất lạc lẽo bởi vì người ta trình diễn trên sân khấu chứ không phải là chơi trò chơi. Bài chòi là trò chơi dân gian để thưởng thức chứ không phải để trình diễn kiếm tiền. Bạn có thể nếm được một chút hương vị của trò chơi bài chòi ở đây nhưng không bao giờ hiểu được ý nghĩa và tinh thần hoặc linh hồn của trò chơi.  

Tóm lại, Tết có nghĩa như thế nào đối với tôi. Hai điều: một là Tết là dịp để người ta cảm hứng mà suy ngẫm về tương lai. Hai là đỉnh cao tinh thần văn hóa Việt Nam. Tinh thần này được thể hiện qua những hoạt động ở miền Trung như hát bội hoặc bài chòi. Đối với tôi, một giáo sư ngành sáng tác, Tết (ngày xưa) ở Việt Nam là đỉnh điểm của văn hóa Việt Nam đặc biệt là về mặt âm nhạc.  

Bài viết cho Báo Xuân Việt Tide 2017.